Ooker's blog

Tôi và thế giới

Dịch thuật ngữ khoa học sao cho đúng? (Tổng hợp link)

Leave a comment

Đành rằng, nếu thuật ngữ sử dụng được định nghĩa, giải thích rõ ràng, được mọi người cùng chấp nhận và sử dụng thống nhất thì tính hợp lý của tên gọi không phải là vấn đề quan trọng. Thế nhưng, nếu thuật ngữ lựa chọn đã xét đến tính hợp lý của từ ngữ thì việc chấp nhận và ghi nhớ trở nên dễ dàng hơn.

Lê Hoàng Nhi

1. Lý luận

Mai Thị Loan, Thống nhất các yêu cầu của một thuật ngữ chuẩn, Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Ngoại ngữ 27 (2011) 53-66

Các nhà khoa học nước ngoài và trong nước đã nêu rất nhiều đặc điểm của thuật ngữ, như thuật ngữ phải có tính chính xác, tính hệ thống, tính quốc tế, tính dân tộc, tính đại chúng, tính ngắn gọn, tính đơn nghĩa. Vấn đề đặt ra ở đây là, chúng ta phải giải quyết như thế nào trong bốn mối quan hệ: chính xác và ngắn gọn, quốc tế và dân tộc, hay nói cách khác liệu tính quốc tế có mâu thuẫn với tính dân tộc, tính chính xác có mâu thuẫn với tính ngắn gọn hay không.
Michael Henry Heim & Andrzej W. Tymowski, Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội, American Council of Learned Societies
Bản hướng dẫn này đề cập đến việc dịch những văn bản thuộc các chuyên ngành khoa học thường được gọi là khoa học xã hội […], nhưng đồng thời nó có thể áp dụng cho việc dịch những văn bản của các tổ chức chính phủ, phi chính phủ, hay của báo chí và các cơ quan thông tin đại chúng khác. Có lẽ cũng có thể áp dụng phần lớn bản hướng dẫn này vào quá trình dịch các văn bản thuộc khoa học nhân văn (triết học, lịch sử, lịch sử nghệ thuật, khoa học âm nhạc, phê bình văn học, v.v. . . .).
Xem thêm cuốn này;

2. Triết học

Nguyễn Tấn Hùng, Về một số thuật ngữ triết học, chính trị – xã hội có nguồn gốc từ tiếng nước ngoài, Tạp chí Triết học, Đại học Đà Nẵng,

  • Phản ánh được nội hàm của khái niệm gốc, nhưng không sát với thuật ngữ gốc của nó: tam quyền phân lập, chủ nghĩa thực dụng
  • Dịch sai cả về tên và nội hàm của khái niệm: chủ nghĩa duy tâm, chủ nghĩa kinh nghiệm, chủ nghĩa duy lý, chủ nghĩa thực chứng, chủ nghĩa hiện sinh, chủ nghĩa cộng sản, chủ nghĩa bảo thủ, v.v.

3. Kinh tế – luật

Giang Le, đăng trên Google+

Dù biết từ “hàng hoá” sẽ bị nhầm với “goods” nhưng không nghĩ ra được phương án nào tốt hơn. […] Tôi đoán các học giả trước năm 1975 cũng phải đánh vật với thuật ngữ này trước khi chọn từ “thương phẩm”. Giải pháp sử dụng chữ “thương” của họ vô cùng hay vì gắn được từ commodity với gốc gác mercantile của từ này. Những người dịch lúc đó phải hiểu rất rõ gốc gác của từ commodity, và tất nhiên họ phải có vốn Hán Việt thâm sâu. Còn tôi những lúc không thể dùng từ “hàng hoá” vì không muốn bị nhầm với “goods” chỉ đủ trình độ dịch thoáng thành “nhiên nguyên liệu thô”, quả thực là rất thô/phô.

Lê Hoàng Nhi, Tên gọi cho Hợp đồng và Thị trường kỳ hạn chuẩn (futures contract)

Để tránh sự lầm lẫn của từ ngữ “kỳ hạn” dành cho “forward” và “futures”, theo thiển ý của tác giả, chúng ta vẫn có thể duy trì tập quán dùng “kỳ hạn” cho “forward” và áp dụng thuật ngữ mới cho “futures” là “kỳ hạn chuẩn”. Từ “chuẩn” ở đây rất đắt giá vì hàm chứa tất cả các yếu tố “tiêu chuẩn hóa” (standardization) bởi thiết chế luật đặc biệt của nhà nước và của Sàn giao dịch. Tính “chuẩn” là cũng là căn cứ phân biệt một cách đầy đủ hợp đồng “forward” (không được chuẩn hóa) và hợp đồng “futures” (được chuẩn hóa).

4. STEM

Ooker, Ken, Lư Quốc Định, Về vấn đề dịch thuật chuyên ngành

Một vật có tính đối xứng tay gồm hai vật có tính thủ tính.

Bình luận một chút ở đây. Ở đây mọi người vẫn chưa đi được đến thống nhất, nhưng xét thấy mình đang bác bỏ cách dịch của Ken, trong khi Ken không bác bỏ cách dịch của mình mà chỉ nói “chỉ là quan điểm cá nhân thôi. Không thể giải trình để thuyết phục bạn được”. Nói thế thì khó mà thuyết phục được :-s Vật lý thì tính viết, nhưng chưa có thời gian viết. Cứ để đây cái đã: Momen lực, khí hiếm, cổ điển, sắc tích, hương tích

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s