Ooker's blog

Tôi và thế giới


Leave a comment

Chìa khóa để học cách phát âm

Truyền thuyết kể rằng, bạn không thể có được giọng chuẩn nếu bạn bắt đầu học sau 7 tuổi, hoặc 12 tuổi, hoặc một độ tuổi nhất định nào đó. Nhưng điều này rõ ràng là không đúng. Các ca sĩ và diễn viên học một giọng mới bất kể độ tuổi, và tính theo trung bình, họ không thông minh hơn những người khác (và khá chắc chắn là họ không bắt đầu học trước 7 tuổi).

Vậy rốt cuộc là sao? Tại sao ai cũng nói là bạn không thể học được cách phát âm tốt khi trưởng thành? Và nếu điều này không đúng, vậy thì cái gì đúng?

Trong bài này, chúng ta sẽ đi vào một nghiên cứu về nhận thức giọng nói và phát âm, và chúng ta sẽ bàn về việc học phát âm một cách hiệu quả khi là người trưởng thành. Nhưng trước khi đi vào vấn đề đó, hãy cho tôi được phép dài dòng một tí.

Sự quan trọng của phát âm

Đây là một chủ đề lớn, và với tư cách là một ca sỹ, đây là một chủ đề vô cùng gần gũi với tôi. Đối với tôi, giọng là một thứ đặc biệt quan trọng.

https://i0.wp.com/fluent-forever.com/wp-content/uploads/2013/05/camera-150x1203.jpg

Đây là một cái fényképezőgép

Theo cá nhân tôi, nếu bạn không học cách nghe được âm thanh của một ngôn ngữ mới, bạn sẽ tốn nhiều thời gian để vật vã nhớ nó. Chúng ta dựa vào âm thanh để hình thành trí nhớ về từ, và nếu bạn thậm chí còn không phân biệt nổi các âm thanh mà bạn nghe, bạn đã gặp bất lợi ngay từ đầu. (Thử nhớ hai từ Hungary này xem: máy ảnh, fényképezőgép  ga xe lửa, vásutállomás . Hai từ này nghe thật kinh dị cho đến khi bạn cảm được tiếng Hung.)

Nhưng ngoài chuyện trí nhớ ra, một giọng phát âm tốt còn làm tăng sự kết nối giữa bạn và người khác. Nó cho những người từ một nền văn hóa khác thấy là bạn không chỉ dành thời gian và công sức để học từ vựng và ngữ pháp của họ, mà còn dành thời gian để học cách họ di chuyển miệng, môi và lưỡi. Bạn biến đổi cơ thể bạn vì họ – bạn cho họ thấy rằng bạn quan tâm tới họ – và chính vì vậy họ sẽ mở lòng vì bạn.

Tôi đã thấy chuyện này nhiều lần khi tôi đi hát hoặc xem biểu diễn tại Châu Âu. Cứ như là một quy luật, bình thường thì khán giả cũng dễ thương, nhưng hễ mà bạn hát bằng tiếng mẹ đẻ của họ, họ lại chuẩn bị lên tinh thần. Họ sẵn sàng cười khích lệ và nói “Tiếng hát nghe thật dễ thương!” hoặc “Nhạc nghe rất hay!”. Nhưng trong thâm tâm, họ đang chuẩn bị tinh thần để bạn băm vằm tiếng nói và văn hóa của mình ngay trước mũi. À, đừng lấy đó làm áp lực nhé.

Ngay lúc đó, nếu bạn làm họ ngạc nhiên bằng một giọng hát chuẩn, họ sẽ mở lòng ra. Đó không còn là nụ cười lịch sự nữa, mà là một nụ cười thật. Bạn cho họ thấy là bạn quan tâm đến họ không chỉ bằng tinh thần, mà còn bằng thể xác, và sự quan tâm này thật khó mà cưỡng lại được.

Nhưng mà thôi, lãng mạn vậy đủ rồi. Giờ làm sao để bạn có thể thật sự làm một cái gì đó để phát âm đây?

Một nghiên cứu về luyện tai và phát âm

Khả năng phát âm chuẩn là một sự tổng hợp của hai kỹ năng chính: luyện tai và luyện miệng. Bạn học cách nghe một âm thanh mới, và bạn học cách tạo lại nó trên miệng. Trong hai kỹ năng, cái đầu tiên là cái khó làm nhất; nếu bạn nghe được một âm thanh, thì rồi bạn cũng sẽ học được cách tạo ra nó một cách chính xác. Nhưng trước khi đạt được điều đó, bạn sẽ phải vất vả (để nghe được). Cho nên bây giờ, chúng ta sẽ tập trung vào luyện nghe.

Khi đang tìm tài liệu cho quyển sách của tôi, tôi bắt gặp một loạt các nghiên cứu tuyệt vời thực hiện bởi James McClelland, Lori Holt, Julie Fiez và Bruce McClandiss, khi họ cố dạy người Nhật trường thành nghe ra được sự khác nhau giữa “Rock” và “Lock”. Sau khi đọc mấy bài báo của họ, tôi gọi điện cho Ts. McClelland và Ts. Holt và phỏng vấn họ về nghiên cứu đó.

Đầu tiên họ phát hiện ra là luyện nghe không đơn giản, đặc biệt khi ngoại ngữ đó chứa hai âm cực kỳ giống như một âm trong tiếng mẹ đẻ của bạn. Trong trường hợp này là tiếng Nhật, âm “R” [ɺ] của họ nằm ngay chính giữa âm R [ɹ] và L [ɫ] trong tiếng Anh Mỹ. Khi bạn kiểm tra người Nhật trưởng thành về sự khác nhau giữa Rock và Lock (bằng cách cho họ nghe thu âm của một trong hai từ này và hỏi họ đây là từ nào), kết quả không khác gì đánh hên xui (50%). Tới đây thì không được khả quan cho lắm.

Các nhà nghiên cứu mới thử hai phương pháp luyện tập. Đầu tiên, họ cứ cho người Nhật trưởng thành nghe RockLock trong một thời gian, và xem xem liệu họ có khá hơn sau khi luyện tập không.

Không.

Tin này rất xấu. Nó cho thấy là tập luyện chẳng có tác dụng gì. Bạn cứ việc nghe RockLock cả ngày (hoặc với người Anh sẽ là 불/뿔/풀 [bul/pul/ppul] trong tiếng Hàn) và bạn sẽ chẳng tìm được sự khác nhau giữa chúng. Cái này chỉ tổ xác nhận cho cái truyền thuyết đã quá trễ để học cách phát âm. Khỉ thật.

Phương pháp thứ hai là khuếch đại một cách nhân tạo sự khác nhau giữa LR. Họ bắt đầu bằng những ví dụ cực kỳ rõ (RRrrrrrrrock), và nếu người nghe có tiến bộ, họ sẽ nâng dần độ khó cho tới khi người nghe đạt được sự phân biệt nhỏ giữa hai bản thu một cách tương đối. Phương pháp này khá hơn chút ít. Những người tham gia bắt đầu nghe được sự khác nhau giữa RockLock, nhưng lại không nghe được sự khác nhau của một cặp từ khác, như RoadLoad. Lại là một ngõ cụt nữa.

Sau đó họ thử cho thêm sự phản hồi, và tất cả mọi thứ liền thay đổi.

Thí nghiệm thêm phản hồi với cặp từ

Họ lặp lại y chang thí nghiệm, chỉ trừ lần này, khi mỗi người tham gia đưa ra câu trả lời (“Cái này là Rock“), màn hình máy tính sẽ nói cho họ biết đúng hay sai (“ding – Chính xác!”). Chỉ trong ba lần, mỗi lần 20 phút sử dụng loại luyện tập này, người tham gia đã thật sự nắm được khả năng nghe RL, trong mọi hoàn cảnh.

Không phải là ngẫu nhiên, khi đây chính là cách ca sỹ và diễn viên học. Tuy ta học có người hướng dẫn chứ không học qua máy, nhưng nguyên lý thì vẫn là một. Ta ngồi kế bên giáo viên luyện giọng và nhờ họ đọc một đoạn chữ. Sau đó ta sẽ đọc to đoạn chữ đó lên, và người giáo viên sẽ chỉ cho biết ta đọc đúng chỗ nào và sai chỗ nào. Họ cho chúng ta sự phản hồi. Họ sẽ nói những điều đại loại như “Không, cái anh nói là siehe, không phải sehe. Siehe…Sehe. Nghe ra không?” Và họ vẫn tiếp tục đưa phản hồi dù cho ta đã gần đạt (“Anh đang nói [một cái gì đó giống ‘sehe’], nhưng không phải sehe.”) Sau khi được hướng dẫn, chúng ta về nhà, nghe lại đoạn thu âm của những buổi tập này, và dùng những đoạn thu này để cho ta thêm nhiều phản hồi hơn.

Có một vài lưu ý cho vấn đề này. Người tham dự không hoàn toàn đạt tới trình độ hoàn toàn nghe được sự khác nhau giữa Rock Lock. Độ chính xác của họ cao nhất chỉ khoảng 80%, so với ~100% như người bản xứ. Tìm hiểu sâu thêm sẽ cho ta biết tại sao.

Chords

Phụ âm có rất nhiều cấu tử khác nhau (gọi là formant). Về cơ bản, một phụ âm rất giống một hợp âm trên piano. Trên một cây piano, nếu bạn chơi một nhóm các nốt nhất định cùng với nhau, bạn sẽ nghe được hợp âm. Đối với phụ âm, nếu bạn tạo một nhóm các nốt (phức tạp hơn), bạn sẽ nghe được một phụ âm. Đây không phải là lối nói ẩn dụ; nếu bạn có một cây piano được máy tính hóa, bạn thậm chí còn có thể dùng nó để phát ra tiếng người.

Người Anh bản ngữ có thể phân biệt được sự khác nhau giữa RL nhờ vào một điểm mấu có tên là formant thứ ba – về cơ bản nó là nốt thứ ba trong bất kỳ hợp âm R hoặc L. Người Nhật bản ngữ tốn nhiều thời gian cho mấu chốt này, và sau khi họ đã vượt qua bài kiểm tra, họ cũng không thật sự nghe được nó tốt hơn. Thay vào đó, họ học cách sử dụng một điểm mấu dễ hơn là formant thứ hai – nốt thứ hai trong hợp âm R/L. Cái này cũng có tác dụng, nhưng không đảm bảo 100%, vì thế giải thích được tại sao họ không thể có được kết quả như người bản ngữ.

Khi tôi nói chuyện với các nhà nghiên cứu qua điện thoại, họ hầu như đã dừng cuộc nghiên cứu này, kết luận là họ không biết làm cách nào để tăng độ chính xác lên trên 80%. Họ cũng khá thất vọng về kết quả này.

Tiềm năng cho tương lai

Nhưng hãy nhìn lại một chút về những gì chúng ta đạt được.

Trong vòng ba đợt, mỗi đợt 20 phút, họ đã hạ gục một trong những thách thức ngôn ngữ khó nhất – học cách nghe một âm mới – và tăng độ chính xác từ 50% (đoán mò) lên đến 80% (không tệ chút nào).

Chuyện gì sẽ xảy ra nếu chúng ta có công cụ này ở mọi ngôn ngữ? Chuyện gì sẽ xảy ra nếu ta có thể khởi đầu mọi thứ bằng việc nghe thử một vài bài kiểm tra có phản hồi và có một đôi tai có độ chính xác là 80%, trước cả khi chúng ta bắt đầu học phần còn lại của ngôn ngữ?

Chúng ta có những công cụ để luyện theo cách riêng của chúng ta. Tất cả những gì bạn cần là một hệ thống lặp lại sau từng khoảng (spaced repetition system) có hỗ trợ file âm thanh, như Anki, và một bộ tốt các thu âm mẫu của các từ dễ nhầm lẫn (một nhóm các từ như rock/lock, thigh/thy’s niece/knee trong tiếng Anh, hoặc sous/su, bon/ban’s huis/oui’s trong tiếng Pháp). Cái này tốn nhiều công để làm, nhưng nó chỉ cần được làm một lần, sau đó cả cộng đồng sẽ được hưởng lợi.

Nên là tôi sẽ làm điều đó.

Phát âm cực kỳ quan trọng, và giải pháp này thật giá trị để đợi cho một công ty lớn nào đó chịu làm. Trong vòng 9 tháng tới, tôi sẽ bắt đầu tạo các danh sách từ mẫu tốt, thu âm chúng và xây dựng các bộ từ (trong Anki). Tôi sẽ tuyển những người song ngữ, vì nhờ có họ, ta sẽ có những bản thu để học sự khác nhau không chỉ ở hai từ trong ngôn ngữ đích, mà còn ở hai từ giữa ngôn ngữ đích và ngôn nữa mẹ đẻ của bạn (sous vs Sue). Tôi có được ý tưởng này nhờ Ts. McClelland, và ông cho rằng nhờ cái này ta sẽ học còn tốt hơn nữa (eo, ta sẽ có thể có khả năng phá vỡ rào thế 80%). Và tôi sẽ làm một vài bản beta mở để chỉnh cho tới lúc học nó vừa có hiệu quả lại vừa vui.

Hi vọng là, với đúng công cụ, ta sẽ đưa truyền thuyết “đã quá trễ để học phát âm” vào dĩ vãng. Ta cũng sẽ có nhiều thảnh thơi hơn khi học ngôn ngữ, và ta cũng sẽ dễ dàng hơn để thuyết phục mọi người quên đi tiếng mẹ đẻ của chúng ta và nói bằng thứ tiếng của họ (tác giả có tiếng Anh là ngôn ngữ mẹ đẻ).

Dịch từ Fluent Forever, The Key To Learning Pronunciation, 5/12/2013.

Advertisements


Leave a comment

Làm sao để mỗi ngày đều có thể học được một chút tiếng Anh?

Ngày xưa, không biết tiếng Việt là mù chữ. Còn bây giờ, không biết tiếng Anh mới là mù chữ. Tôi quá ngán những bài viết hướng dẫn kinh nghiệm học tiếng Anh chung chung trên mạng. Gần như tất cả đều chỉ chăm chăm lo SEO. Ai chả biết là học nói thì phải mạnh dạn nói, hay muốn nghe giỏi thì phải luyện phim nhiều. Chẳng có cách thần kỳ nào có thể khiến người ta học nhanh chóng cả. Học ngôn ngữ không cần phải khổ luyện, học ngôn ngữ cần thấm. Nghĩa là phải từ từ, ngày qua ngày, tích tiểu thành đại. Phải làm sao để mỗi ngày đi học đều là một ngày vui.

Tuy nhiên tôi công nhận là trước khi đi thi thì cũng nên khổ luyện :))

Vấn đề không phải là chúng ta không biết cách học, mà là không có nhu cầu sử dụng tiếng Anh hằng ngày. Để so sánh, nó cũng giống như những người thuận tay phải không có nhu cầu dùng tay trái hằng ngày vậy. Nếu bạn thấy thật vô lý và không cần thiết khi bắt một người thuận tay phải phải dùng tay trái để ủi đồ thì bạn sẽ hiểu được tại sao mình học mãi mà vẫn không khá. Trước khi làm khóa luận tốt nghiệp, tôi cũng có đọc nhiều sách báo tiếng Anh. Phải nói một cách thẳng thừng là trong lớp vật lý, tôi là một trong số ít người có thể nhanh chóng đọc tài liệu tiếng Anh. Nhưng khi bắt tay vào làm khóa luận, tôi gặp một vấn đề về chương trình tính toán và buộc phải hỏi người tác giả của nó. Đó gần như là lần đầu tiên tôi phải viết email bằng tiếng Anh. Một email bé xíu, dễ ẹc mà phải gãy cả tay tôi mới viết xong. Nhưng từ đó, nhờ những thứ như vậy mà bây giờ tôi viết tiếng Anh không còn khó khăn như trước nữa. Lỗi vẫn còn rất nhiều, nhất là lỗi ngữ pháp, nhưng tiếng Anh không còn là rào cản để tôi trình bày ý tưởng nữa. Chúng đã có thể được tuôn trào dễ dàng hơn. Lão Tử có nói, con đường vạn dặm bắt đầu từ một bước chân. Để có thể ủi đồ bằng tay trái, việc đầu tiên bạn cần làm là cầm bàn ủi bằng tay trái. Nhưng chưa đủ, phải ngày nào cũng cầm bàn ủi bằng tay trái mới được.

Cái email ở trên cũng có thể coi là cột mốc đầu tiên đưa ánh sáng của internet đến với đời tôi, dù tôi đã biết nối dây điện thoại vào modem lên mạng đọc manga từ hồi lớp 7.
À mà tôi cầm bàn ủi bằng tay trái được nhé :3

Thôi, không nói lằng nhằng nữa, vào việc chính thôi. Ở đây, tôi liệt kê ở đây ba bài viết chia sẻ kinh nghiệm học tiếng Anh trên báo Tuổi Trẻ, Scholarship Planetblog của Nguyễn Văn Tuấn mà tôi cảm thấy rất đáng đọc. Tôi không muốn mình phải mất công lặp lại những gì người khác nói (hãy luôn khao khát, hãy luôn google). Thay vào đó, ở đây sẽ chỉ cho bạn những mẹo nhỏ để bạn thấy vui (hay ít ra không thấy ngán) khi học tiếng Anh mỗi ngày.

1. Đặt từ cần học làm mật khẩu

Kẻ gian có thể đoán mật khẩu từ ngày bạn sinh hoặc ngày vợ bạn sinh, nhưng chắc chắn sẽ không đoán mật khẩu bằng cách tra từ điển Oxford 171,476 từ. Và cái sự lằng nhằng khi bị quên mật khẩu sẽ khiến bạn không muốn quên. Chưa kể học thuộc một từ rồi thì sẽ phải thay từ mới, nên mật khẩu được đổi thường xuyên ~> rất bảo mật. Có thể biến tấu từ một chút để bảo mật hơn. Ví dụ như bạn đang học từ Obligatory thì có thể biến nó thành 0bliGatory. Cũng có thể thêm nghĩa vào phía sau để tránh trường hợp nhớ mặt chữ mà không nhớ nghĩa, ví dụ như 0bliGatory-batbuoc. Một mật khẩu tốt là một mật khẩu dễ nhớ với mình mà khó đoán với người. Có thể áp dụng cho nhiều tài khoản khác nhau như Facebook, email, Apple ID, v.v.

2. Dùng phần mềm Anki

Phải cho đến khi bắt đầu bắt đầu luyện GRE, tôi mới biết tới phần mềm này, qua các bài chia sẻ kinh nghiệm (như cái bài này) của các anh chị đi trước. Phải nói là tuyệt vời, thật đáng tiếc khi tôi không biết phần mềm này sớm hơn. Nhồi 5000 từ ít gặp trong vòng vài tháng để thi GRE là gần như bất khả. Quả thật, điểm thi verbal của tôi chỉ có 146/170 (thấp nhất 130), đứng trong top 85% người đi thi =)). Tuy nhiên thật sự là từ khi luyện GRE mà tôi bắt đầu cảm nhận được sự tinh tế trong tiếng Anh, và từ đó biết rằng không chỉ có mỗi tiếng Việt mới uyển chuyển tinh tế đầy cảm xúc. Do phải luyện thi gấp nên tôi phải tăng liều, ngày hai lần, sáng một deck chiều một deck. Nếu các bạn thư thả thì ngày một lần là đủ. Nhớ chỉnh sao cho mỗi lần bật máy thì chương trình này cũng bật lên theo. Có thể có ngày quên tắm chứ không bao giờ quên bật lap. Tuy nhiên tôi nghĩ nếu có một thời gian trong ngày mình luôn mở máy thì nên chỉnh sao cho chương trình tự động chạy vào giờ đó, ví dụ như 9h tối. Có một giờ cố định thì mình sẽ tạo được thói quen tốt hơn.

Anki cũng có plugin cho HabitRPG, một game xây dựng thói quen mà tôi khuyến khích bạn thử cho biết.

3. Xem phim, nghe nhạc, đọc báo

Cái này thì điển hình rồi, cũng dễ thực hiện. Nhiều người nói là không nên đọc lời hoặc coi phụ đề. Tôi cũng đã thử, nhưng thấy cũng hên xui. Nghe nhạc coi phim là để bạn xóa cái cực khổ khi học tiếng Anh bằng cách gắn tiếng Anh vào cảm xúc có được khi nghe hoặc xem. Vấn đề là nếu bạn không hiểu được người ta đang nói hay hát cái gì thì cảm xúc cũng không được mạnh mẽ cho lắm. Tới giờ này, dù đã có thể gọi là xem clip trên YouTube cũng được, nhưng mỗi lần bật bài mới vẫn chưa chắc nghe được hết (cũng có thể là do tôi không tập trung nghe mà hay làm chung với cái khác). Nói chung thì tôi thấy xem phụ đề hay đọc lời bài hát nhiều khi còn dễ học hơn, miễn nó viết bằng tiếng Anh là được. Đọc báo cũng được. Hồi trước tôi đặt CNN làm trang chủ, nhưng vì tin tức của nó, hay thì hay thiệt, nhưng thấy nhiều cái không liên quan quá. Dù sao thì nó cũng là hãng tin của Mỹ, tin nó cung cấp phù hợp cho dân Mỹ hơn dân Việt Nam. Nên sau này tôi chuyển sang đọc tạp chí. The Atlantic là lựa chọn số một của tôi (hình như cũng là tạp chí số một của Mỹ thì phải). GS Ngô Bảo Châu cũng theo dõi tạp chí này. Từ mới xuất hiện vừa đủ, không quá ít không quá nhiều. Chủ đề đa dạng, nhiều cái vừa chuyên sâu lại vừa sát sườn. Còn không thì có thể lên Digg để đọc tin tổng hợp.

Tôi cũng có dịch một bài trên The Atlantic: Đàn ông nói Uh, đàn bà nói Um.

Hoặc cũng có thể theo dõi mấy kênh YouTube hay hay. Tôi thì thích khoa học nên hay theo dõi Veritasium, Vsauce, TED (TED thôi, TEDx đa phần không đặc sắc lắm). Ai thích chơi game thì theo dõi mấy trận đấu bình luận bằng tiếng Anh. Hoặc vẽ vời, hoặc trồng bonsai, hoặc đá banh, v.v. Chốt lại bạn phải quên rằng mình đang học tiếng Anh.

Nhờ nghe bài Don’t you remember của Adele, mà toi sẽ nhớ mãi từ earness có nghĩa là tha thiết, còn throb có nghĩa là nhói.

4. Đặt thật nhiều câu hỏi

Cụ thể là trên Stack Exchange. Stack Exchange là thiên đường đối với tôi. Tôi dám cá là trong vòng một năm qua, trừ Google, nó là trang web tôi ghé thăm nhiều nhất trên internet, hơn cả Facebook. (Thật ra, từ khi tìm ra Stack Exchange và sau này là Reddit, tôi cảm thấy Facebook chán phèo. Cẩn thận, chúng có thể khiến bạn thâm quầng mắt và đau bao tử đấy.) Thường các câu hỏi về tiếng Anh tôi hỏi trên đây là về sự khác nhau giữa các từ đồng nghĩa, như là “alacrity”, “fervor”, “zeal” và “fanaticism” khác nhau thế nào?. Khi mình bắt đầu đặt câu hỏi là khi đó mình đã học thêm một chút rồi.

5. Kiếm một người bạn bản xứ cần học tiếng Việt

Cái này gọi là trao đổi ngôn ngữ – language exchange. Đầu tiên là tôi biết đến Lang-8 từ Stack Exchange, được mọi người sửa bài cho mình cũng thấy hay. Nhưng sau khi mất hết lượt miễn phí, phải trả tiền nếu như không muốn ít người coi bài mình đăng lên hơn thì lúc đó mới biết là mô hình này khó hiệu quả nếu ngôn ngữ bạn đang học là tiếng Anh. Số người biết nói tiếng Việt muốn học tiếng Anh quá lớn, áp đảo số người biết tiếng Anh muốn học tiếng Việt.

Reddit là giải pháp cho vấn đề này.

Tuy vậy, rốt cuộc thì tôi cũng kiếm được một bạn trên italki. Thoắt một cái, nhờ Reddit, từ tinh trùng tôi đột nhiên trở thành trứng :”>.  Bạn có thể xem bài sửa của bạn ấy cho hồ sơ nộp VEF của tôi: Personal StatementAcademic Statement. Vậy còn những bạn muốn trao đổi ngôn ngữ với tôi trên Reddit, không lẽ quảng cáo xong tôi lại từ chối?

Facebook là giải pháp cho vấn đề này :v

Một lần nữa, tôi lại có cảm giác được làm trứng. Tuyệt :3. Quả trứng này mai mối những con tinh trùng lại với nhau :3

.

Vậy thôi. Nếu còn thấy cách nào hay hay tôi sẽ lại cập nhật thêm.